Essay · Open source & ethiek

Computing As Social Activity: wanneer open source een geweten krijgt

Een beschouwing over het CASA-manifest, de vrije-softwarebeweging, en de eeuwige vraag wie er verantwoordelijk is voor wat er met code gebeurt.

Ossci Science · 12 november 2026

Inleiding

Oktober 2026 publiceerde L. Rhodes op destructured.net het manifest Computing As Social Activity — kortweg CASA¹. Het is een poging om de manier waarop we over software denken fundamenteel te herzien. Niet: wat mag ik doen met deze code? Maar: wat doet mijn gebruik van deze code met de gemeenschap om me heen?

Op het eerste gezicht klinkt dat onschuldig, bijna lief. Maar wie het manifest leest met de klassieke teksten van de Free Software Foundation en de Open Source Initiative erbij, ziet snel dat hier twee wereldbeelden op elkaar botsen²³. Wereldbeelden die al veertig jaar de kern van het internet vormen.

Wat zegt CASA?

CASA vertrekt uit vier principes¹:

1. Computing is inherent sociaal.
2. Daarom moet ons gebruik van computers altijd rekening houden met de gemeenschap.
3. Rekening houden met de gemeenschap betekent begaan zijn met andere mensen.
4. Begaanheid stelt iemands agency (handelingsvermogen) boven diens nut.

Het manifest is expliciet over de relatie met FOSS: het is “less a repudiation of earlier frameworks (such as FOSS) than an attempt to re-establish computing practices in values that necessarily precede technical concerns”. Maar daar volgt onmiddellijk de dreigende zin: “Those that can be harmonized with the principles above are welcome; those that conflict should be abandoned.”

En daar zit precies het conflict. Want de kern van de vrije-softwarebeweging — vrijheid 0 — kan met geen mogelijkheid geharmoniseerd worden met CASA.

De oude orde: vier vrijheden en tien criteria

Om het conflict te snappen, moeten we terug naar de fundamenten.

De FSF definieert vrije software via de vier essentiële vrijheden, waarvan de eerste en belangrijkste is: de vrijheid om het programma uit te voeren voor elk doel (freedom 0)². Gevolgd door de vrijheid om de werking te bestuderen en aan te passen, om kopieën te verspreiden, en om aangepaste versies uit te brengen. Cruciaal: de FSF stelt dat vrijheid 0 onbeperkt is. De maker van de software mag niets zeggen over het doel waarvoor je de software gebruikt.

De OSI, de meer pragmatisch ingestelde zus van de FSF, zegt in de Open Source Definition hetzelfde in andere woorden³. Criterium 5: “The license must not discriminate against any person or group of persons.” Criterium 6: “The license must not restrict anyone from making use of the program in a specific field of endeavor.” Geen discriminatie van gebruikers, geen beperking van toepassingsgebieden. Een licentie die zegt “deze software mag niet door het leger gebruikt worden” is per definitie geen open source.

Beide bewegingen zijn dus, elk op hun eigen manier, gebouwd op neutraliteit van het gereedschap: code is een middel, en de moraal zit bij de gebruiker, niet bij de maker of de licentie.

Waarom CASA tegen de principes van de FSF ingaat

Hier wordt het interessant. CASA botst op drie manieren frontaal met de FSF.

Ten eerste: agency boven utility doorbreekt vrijheid 0. CASA eist dat je bij elke handeling in computing de agency van anderen vooropstelt, en vermijdt dat je anderen “reduceert tot de waarde die uit hen geëxtraheerd kan worden”¹. Dat is een normatief gebruiksverbod in het kleed van een ethisch principe. Vrijheid 0 zegt juist: het programma mag voor elk doel gebruikt worden, of de ontwikkelaar dat doel nu goedkeurt of niet². Zodra je gebruikscriteria toevoegt — “geen oorlogsdrone, geen exploitatieve AI” — is de software naar FSF-maatstaven geen vrije software meer. De FSF heeft dat zelf ook geformuleerd: elke licentie die de eerste van de vier vrijheden beperkt, valt buiten de definitie⁴.

Ten tweede: CASA verplaatst de rechten van het individu naar het collectief. In een voetnoot citeert het manifest Daniel Goldsmiths essay The Original Sin of Free Software met de stelling dat de rechten in de FOSS-documenten “bijna uniform geformuleerd zijn als individuele rechten”¹⁵. Dat is een bewuste kritiek: waar de FSF de individuele gebruiker beschermt tegen de macht van ontwikkelaars en bedrijven, wil CASA de gemeenschap — in het extreemste geval “de mensheid als geheel” — laten prevaleren boven de vrijheid van de individuele programmeur of gebruiker. Dat is geen bijstelling, dat is een andere filosofie. Voor Stallman en de zijnen is de individuele vrijheid om software te draaien, te bestuderen en te delen een moreel fundament; voor CASA is die vrijheid hooguit een middel, ondergeschikt aan sociale waarden.

Ten derde: CASA claimt rechtsmacht over het gebruik, niet alleen over de code. Het manifest zegt letterlijk: “License to alter code provides high order agency to those with the requisite skills, but is insufficient on its own.”¹ De vier vrijheden gaan over wat je met de code mag doen. CASA gaat over wat je met de computer doet — “as applicable to interacting via social media as they are to software design”. Daarmee reikt het verder dan enige licentie ooit zou kunnen — of, volgens de FSF, zou mogen — gaan. In de praktische lijstjes staat het ook zwart-op-wit: “Avoid… aligning yourself with antithetical projects or groups.” FOSS vraagt je om een programma te delen met iedereen, ook met wie je veracht. CASA vraagt je om niet samen te werken met “antithetische” partijen. Die twee geboden sluiten elkaar uit.

Ook de OSI komt er niet goed vanaf: een gebod als “vermijd het externaliseren van kosten” of “draag niet bij aan gevaarlijke machtsconcentraties” is, vertaald naar een licentie, een restrictie op fields of endeavor — en dus per de Open Source Definition gediskwalificeerd³.

Het keukenmes, de auto, en de illusie van het neutrale gereedschap

Het klassieke verweer van de FOSS-wereld tegen ethische gebruiksbeperkingen is de analogie van het keukenmes.

Een keukenmes kan een heerlijke maaltijd bereiden, maar er kan ook een moord mee gepleegd worden. Toch eisen we niet dat de fabrikant alleen messen verkoopt aan koks met een goed geweten. We schrijven geen gebruiksclausule in het mes: “This knife may not be used to harm living beings.” Dat zou absurd zijn — en bovendien onhandhaafbaar. Hetzelfde geldt voor de auto: een auto brengt kinderen naar school, maar kan ook een vluchtauto zijn. We aanvaarden die dualiteit als de prijs van functionaliteit, en we leggen de verantwoordelijkheid bij de dader, niet bij de fabrikant.

De FSF en OSI bekijken software impliciet zo: code is een mes. De ene compiler bouwt een ziekenhuissysteem, de andere een doelzoeksysteem voor een drone. De licentie bemoeit zich daar niet mee, en dat is precies de clou: vrijheid 0 is de juridische codificering van de neutraliteit van het keukenmes.

Het is bovendien een praktisch argument: gebruikrestricties zijn vrijwel niet te handhaven. Hoe weet een repository-beheerder of de binary die iemand downloadt eindigt in een Pentagon-datacenter of in een schooltje in Nairobi? De Hippocratic License van Coraline Ehmke — beroemd geworden via WIRED — probeerde dit toch, en bleek in de praktijk vooral symbolisch⁶.

Maar CASA, en de beweging eromheen, heeft een scherp tegenantwoord. Software is geen keukenmes, zeggen zij. Een mes wordt pas gevaarlijk in de hand van een moordenaar; het doet uit zichzelf niets. Moderne software daarentegen is een systeem: het profileert, het traint, het genereert, het beslist — vaak zonder dat er nog een mens tussen zit. Een aanbevelingsalgoritme, een getraind taalmodel of een autonome drone ligt niet in een la te wachten op misbruik; het handelt zelf. En de ontwikkelaar die het bouwt, weet donders goed tot welke doeleinden het wordt ingezet. Waar de mesfabrikant zijn product in duizenden richtingen ziet verspreiden, kijkt de maintainer van een populair AI-framework rechtstreeks in de offerte van een defensieondernemer. Dát is het verschil tussen een verkoper en een medeplichtige, aldus het CASA-kamp.

Bovendien — en hier wordt de analogie ongemakkelijk — als de enige mesfabrikant ter wereld wist dat tien procent van zijn messen in moorden eindigde, zou hij dan eeuwig beroep kunnen doen op de neutraliteit van zijn gereedschap? De neutraliteit van het mes is een keuze, geen natuurwet.

De woede in de gemeenschap

Waar komt deze beweging vandaan? Uit pure frustratie.

Open source is de afgelopen jaren de ruggengraat geworden van precies de systemen waar de CASA-gemeenschap nachtmerries van krijgt. Analyses schatten dat de overgrote meerderheid van de Amerikaanse militaire codebases is opgebouwd met open-sourcesoftware⁷. De oorlog in Oekraïne liet zien hoe AI-aangedreven dronesystemen op grote schaal leunen op open bibliotheken: beeldherkenning, vluchtplanning, zwermcoördinatie — allemaal software die ooit gebouwd werd door vrijwilligers die vrije software als ideaal zagen⁸.

En de AI-revolutie maakte de wond nog dieper. De grote taalmodellen van dit moment zijn getraind op decennia aan vrij gedeelde code, documentatie en gemeenschapskennis — om vervolgens te worden ingezet voor massale surveillance en, zo luidt de aanklacht, om met “open source” als marketinglabel (“open washing”) markten te domineren terwijl menselijke arbeid wordt verdrongen. Vrijheid 0, bedoeld om de zwakke gebruiker tegen de machtige leverancier te beschermen, blijkt in de praktijk vooral de machtige te beschermen: het is altijd de grootste speler die het meeste profijt trekt uit het recht om code voor elk doel in te zetten.

De gemeenschap achter CASA en verwante initiatieven (denk aan de Organization for Ethical Source) is dus vooral boos dat de idealistische infrastructuur van het internet wordt gebruikt voor oorlog en uitbuiting — terwijl de licenties die zij ooit als revolutionair zagen, hun juridisch niets toestaan terug te doen⁹. Het is de wrange ironie van de geschiedenis: de vier vrijheden waren bedoeld als wapen tegen monopolisten, en de monopolisten zijn de beste klanten geworden.

Slot: het hek van de dam

Het manifest zelf doet alsof het kan schuieren en krabben: de delen van FOSS die passen, zijn welkom; de rest kan naar de prullenmand. Maar de kern laat zich niet redden. Vrijheid 0 is geen randverschijnsel van de FOSS-filosofie — het ís de filosofie. Een beweging die de agency van anderen boven de vrijheid van de gebruiker stelt, die “antithetische projecten en groepen” wil weren en die gebruik aan morele voorwaarden wil verbinden, staat niet naast de FSF en OSI, maar ertegenover.

En toch — hoe sympathiek de bedoelingen ook zijn — zou het juist goed moeten voelen om hier voor de oude, “onbeperkte” vrijheden te kiezen. Want wie zich afvraagt wat er misgaat als we CASA tot norm verheffen, hoeft maar één vraag te stellen: wie bepaalt wat schadelijk is?

Het manifest zwijgt daarover in alle talen. “Begaanheid met de gemeenschap” klinkt overtuigend zolang je één gemeenschap voor ogen hebt die dezelfde waarden deelt als jij. Maar de wereld bestaat niet uit één gemeenschap — ze bestaat uit duizenden, en hun opvattingen over schade liggen lijnrecht tegenover elkaar. De defensie-industrie is óók een gemeenschap: engineers, veterans, hele steden die van een fabriek afhangen, en binnen die gemeenschap is een doelzoeksysteem een bron van bestaan, trots en “agency”. Een fundamentalistische geloofsgemeenschap is een gemeenschap — en binnen haar vindt ze een censuurfilter juist beschermend voor de eigen leden. Een staat is een gemeenschap — en langs dat spoor ligt “schadelijk voor de nationale gemeenschap” één stap verwijderd van het blokkeren van dissidenten-, pers- en communicatiesoftware. CASA geeft geen enkele procedure, geen rechter, geen tegenspraak die beslist wiens gemeenschap telt. Het enige dat het biedt is het beginsel zélf — en dus de macht van wie het beginsel mag interpreteren.

Dat is het hek van de dam. Als “goed voor de gemeenschap” een licentievoorwaarde mag zijn, kan alles eronder geschoven worden. Vandaag geen militair gebruik; morgen geen gebruik “die de openbare orde verstoort”; overmorgen geen gebruik door organisaties die “in strijd handelen met de waarden van de auteursrechthouder”. Elke meerderheid, elke overheid, elke ideologie krijgt een juridisch handvat om software te onthullen aan mensen van wie ze de doelen verwerpen — precies het instrument dat de vier vrijheden in 1986 wilden onmogelijk maken². Vrijheid 0 is niet naïef over misbruik; vrijheid 0 is de harde les dat de enige alternatieven “vrij voor iedereen” zijn of “vrij voor wie de poortwachter goedkeurt”. Geschiedenis laat weinig twijfel over hoe de tweede variant uitpakt.

Daarom zijn de vier vrijheden principieel belangrijker dan het eventuele misbruik dat ze mogelijk maken. Een universeel recht dat alleen geldt voor mensen met de juiste doelen, is geen recht maar een vergunning. De kracht van het FOSS-model is dat het niet afhangt van het morele oordeel van wie op een gegeven moment de pen vasthoudt: het werkt in Bangalore en in Boston, in een schooltje en in een legerbasis, bij activisten én bij instanties die activisten vervolgen — precies omdat het niemand vraagt om eerst te worden goedgekeurd. Juist in een verdeelde wereld is die procedurele neutraliteit geen morele blindheid, maar de enige gemeenschappelijke grond waarop iedereen überhaupt kan samenwerken. Balkaniseer die grond naar gemeenschapsmoraal, en open source valt uiteen in duizend morele enclaves die elkaar de code misgunnen.

Het keukenmes blijft dus overeind, ook na alle tegenwerpingen. Ja, met een mes kan een moord worden gepleegd, en met een auto kun je vluchten na een overval. Maar een maatschappij die messen alleen verkoopt aan keurmeesterlijke kookscholen en auto's alleen aan bestuurders met een bewijs van goed karakter, is geen veiligere maatschappij — het is een maatschappij met een goedkeuringskantoor. De vier vrijheden beweren niet dat software geen kwaad kan; ze beweren dat het geneesmiddel — een licentieregime van morele poortwachters, toegewezen aan de gemeenschap die toevallig het hardst roept — erger is dan de ziekte. En na veertig jaar, met al het misbruik van dien, heeft nog geen enkele morele licentie het kwaad daadwerkelijk tegengehouden — terwijl de onbeperkte vrijheid onmiskenbaar een wereldwijde, grensoverstijgende commons van kennis en gereedschap heeft opgeleverd. Dat is geen tekortkoming. Dat is de prijs, en de beloning, van een beginsel.